Menu +

«انسان کامل‏» در اصطلاح صوفیه

riazo siahat hz mastalishah 96 ok

منبع: ریاض‌السیاحه – حاج میرزا زین‌العابدین شیروانی (مستعلیشاه) طاب ثراه

پوشیده نماند که انسان کامل را به اسامى مختلفه مى‏‌خوانند و از وجهى و مناسبتى مسمى به اسمى مى‌‏نمایند؛ من‏‌جمله جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل انسان کامل را مى‏‌گویند. جبرئیل از آن ‏جهت که از عالم حقایق و دقایق خبر مى‌‏دهد. میکائیل از براى آن مى‌‏گویند که از معارف و مکارم به طالبان رزق‌‏بخش است. و اسرافیل بدین سبب مى‏‌گویند که از معاد و بازگشت مریدان را آگاه مى‌‏فرماید. عزرائیل به علت آن مى‏‌گویند که قتل نفس اماره مریدان مى‌‏نماید.

قطب وقتست او و اسرافیل جان‏                                             مرده سازد زنده سازد در زمان‏
گر سرافیلش بخوانى تو بجاست‏                                             جبرئیلش گر بگوئى هم رواست‏
اوست میکائیل ارزاق حضور                                                   اوست عزرائیل نفس پرشرور
آدم کل است و مسجود ملک‏                                                       غایت ایجاد و مقصود فلک

آدمش مى‏‌گویند زیرا که معلم طالبان راه هدایتست. نوحش مى‌‏گویند: براى آنکه نجات‌‏دهنده از طوفان بلا است. ابراهیم مى‏‌گویند زیرا که از نار هستى گذشته و نمرود خواهش را کشته و خلیل حضرت حق جل شأنه گشته است. موسى مى‏‌گویند براى آنکه فرعون هستى را به نیل نیستى غرق نموده در طور قرب اله مناجات مى‌‏کند. خضر مى‏‌گویند به جهت آنکه از آب حیوان علم لدنى خورده و به حیات جاودانى پى برده. داود مى‏‌گویند زیرا که جالوت هستى را کشته و خلیفه خدا گشته. لقمان نیز مى‏‌گویند زیرا که حکیم الهى و به حقیقت اشیاء او را کمال آگاهى است. افلاطون نیز مى‏‌گویند زیرا که طبیب نفوس است و در شناختن علل و امراض باطنى مانند جالینوس. سلیمان نیز گویند زیرا که زبان مرغان مى‏‌داند یعنى مطلع بر احوال مریدانست و به طیور حواس ظاهرى و باطنى خود حکمران. عیسى زمان نیز مى‏‌نامند براى آنکه دل‌هاى‏ مرده را زنده مى‌‏سازد و دجال اعور آمال را برمى‌‏اندازد، و مهدى و هادى نیز مى‏‌گویند چنانکه مولوى گفته:

 هادى و مهدى وی است اى راه‏جو                                       هم به پنهان هم نشسته روبرو

اسکندر نیز مى‏‌گویند؛ زیرا که سد یأجوج و مأجوج خطرات نفسانى و خطوات شیطانى مریدان را مى‏‌بندد. و سیمرغ نیز مى‏‌گویند بدان جهت که در پس قاف قالب مخفى است، سواد اعظم و بحر محیط نیز مى‏‌گویند براى آنکه هر طالب که خود را بدان مى‌‏رساند او را از آلودگى پاک مى‏‌گرداند. یوسف نیز مى‏‌گویند جهت آنکه در مصر ولایت عزیز است. آفتاب نیز مى‌گویند زیرا که پرتو شفقت بر هرکس مى‌‏اندازد. ابر و سحاب نیز مى‏‌گویند براى آنکه طالبان را از معارف سیراب مى‏‌سازد، ترسا نیز گویند براى آنکه مجرد و آزاد است، مرآت و آینه نیز گویند از جهت آنکه هرکس بوى مقابل مى‌‏شود اگر متقى است نیک مشاهده مى‌‏نماید و اگر شقى است زشت ملاحظه مى‏‌کند کما قال المولوى:

گفت من آئینه‌‏ام مصقول دوست‏                                    ترک و روم و هندو آن بیند که اوست‏

پیر مى‌‏فروش و ساقى نیز مى‌‏گویند زیرا که نشئه‌‏بخش طالبان است. مطرب نیز گویند زیرا که بر سالکان طریق طرب و فرح مى‌‏بخشد. درویش و صوفى و مرشد و شیخ و مؤمن ممتحن و محسن و عارف و معشوق و عزیز و کامل و پادشاه نیز مى‏‌گویند و غیر از این‏ها که مذکور گشت نیز به اسامى بسیار و نام‌هاى بی‌شمار انسان کامل را به رمز و کنایه و استعاره مى‏‌خوانند.

گفتمش پوشیده بهتر سر یار                                          خود تو در ضمن حکایت گوش دار
خوش‏تر آن باشد که سرّ دلبران                                                ‏ گفته آید در حدیث دیگران‏