آسیب‌شناسی قدرت در اندیشه مولانا (بخش پنجم)

دکتر احمد کتابی
molana ketabi96

هامان که قبول پیشنهاد حضرت موسی از جانب فرعون را یکسره منافی با موقعیت ممتاز و منافع و مصالح نامشروع خود در دربار می‌‏بیند، نه‌تنها از آن استقبال نمی‏‌کند که درصدد تخطئه آن برمی‏‌آید و طرح آن را از طرف موسی(ع) نشانه گستاخی آن حضرت و سوءنیت و توطئه‌چینی وی برای سرنگونی حاکمیت تلقی می‌‏کند. از این‏رو، ظاهراً دیگ غیرتش به حمایت از فرعون و دلسوزی به خاطر وی به جوش می‏‌آید: خودنمایانه گریبانش را چاک می‌‏زند، دستار و کلاه خود را، به علامت بی‏قراری و ناخشنودی، به زمین می‏‌کوبد و ریاکارانه گریه و افغان سر می‌‏دهد که چگونه موسی به خود جرأت داده است که به ساحت مقدس فرعون جسارت روا دارد و وی را به ایمان به خداوند یکتا تحریض و تشویق کند؟!

گفت با ‌هامان چو تنهااش بدید ‏                                                       جَست‏‌ هامان و گریبان را درید!
‏بانگ‏‌ها زد گریه‌‏ها کرد آن لعین ‏                                                      کوفت دستار و کُله را بر زمین
‏که: چگونه گفت اندر روی شاه ‏                                                     این چنین گستاخ آن حرف تباه؟
(همانجا: ۲۷۲۵ـ۲۷۲۳‏)

و سپس چون موقعیت را برای خودشیرینی و خوش‌رقصی مناسب می‏‌یابد، بارانی از تملق و چاپلوسی را بر سر فرعون فرو می‏‌ریزد؛ ستایش‌ها و تملق‏‌هایی که نظایر آنها را بارها و بارها درباره بسیاری از مستبدان و جباران گذشته و حال شنیده و یا خوانده‌‏ایم:‏

جمله عالم را مسخر کرده تو                                                      کار را با بخت چون زر کرده تو
از مشارق وز مغارب بی‌‏لجاج                                                    سوی تو آرند سلطانان خراج…
پادشاهان لب همی مالند شاد                                                        بر ستانه‌ی خاک تو ‌ای کیقباد
تاکنون معبود و مسجود جهان                                                       بوده‌‏ای، گردی کمینه بندگان؟
(‏‏همانجا: ۲۷۳۰ـ ۲۷۲۶‏)

و سرانجام، کار تملق و چاپلوسی و خوش‌رقصی را بدان پایه می‌‏رساند که خطاب به فرعون می‏‌گوید: قبل از هر کار، مرا به قتل برسان تا شاهد این ناروایی‌‏ها و بی‏‌حرمتی‏ها نسبت به ولی‌نعمتم نباشم:‏ 

نه بکش اول مرا‌ ای شاه چین                                                    تا نبیند چشم من بر شاه، این
خسروا! اول مرا گردن بزن                                                           تا نبیند این مذلت چشم من
خود نبودست و مبادا این‌چنین                                             که زمین گردون شود، گردون زمین
بندگان‏مان ‏خواجه‌تاش ما شوند                                                      ‏بی‏دلان‌مان دلخراش ما شوند
چشم‌روشن دشمنان و دوست کور                                             گشت ما را پس گلستان قعر گور
‏(همانجا: ۲۷۳۶ـ ۲۷۳۲‏)

این القائات شیطانی، چنان‌که می‌‏توان انتظار داشت در فرعون، که به هر تقدیر، انسان و اسیر و منقاد حُب نفس است، کارگر می‏‌افتد و وی را از پذیرش پیشنهاد دلسوزانه حضرت موسی(ع) بازمی‏‌دارد:‏ 

دوست از دشمن همی نشناخت او                                               ‏نرد را کورانه کژ می‌‏باخت او
‏(همانجا: ۲۷۳۷‏)

سرانجام جای آن دارد از ابیات نغزی یاد شود که ماحصل اندیشه و عصاره کلام مولانا دربارة آثار زیانبار ستایش‌های نابجا در روحیه انسان‌ها ـ به‌‏ویژه اصحاب قدرت ـ است. در این چند بیت، مولانا حمد و ثنای خلق را به مثابه زهری تلقی می‏‌کند که در جان ممدوحان ریخته و آکنده می‌‏شود و درنتیجه رفته‌‏رفته آنها را مسموم می‌‏سازد و عاقبت، از پای درمی‌‏آورد:‏ 

تو بدان فخر آوری کز ترس و بند                                             چاپلوست گشت مردم روز چند
‏هر که را مردم سجودی می‏‌کنند                                                     زهر اندر جان او می‌‏آگنند
چونک برگردد از او آن ساجدش                                          داند او کان زهر بود و موبدش…
این تکبر زهر قاتل دان که هست                                            از می ‌پر زهر شد آن گیج‏ مست
‏چون می ‌پر زهر نوشد مُدبری                                                  از طرب یک ‌دم بجنباند سری
بعد یک دم، زهر بر جانش فتد ‏                                                 زهر در جانش کند داد و ستد
گر نداری زهری‌‏اش را اعتقاد                                              ‏کو چه زهر آمد؟ نگر در قوم عاد
(‏همانجا: ۲۷۵۰ـ۲۷۴۳‏)

۳ـ۲ـ۴ـ۳ـ فریفته‏ شدن به گفته‏‌های ستایشگران و اعتماد برآنها، نشانه گمراهی و نادانی است: 

مولانا با روشن‌‏بینی خاص خود، به این واقعیت تلخ توجه یافته است که بسیاری از ستایش‌هایی که از اشخاص ـ به‌‏ویژه از ارباب قدرت ـ صورت می‏‌گیرد نه از سر اعتقاد و ارادت به ممدوح که به انگیزه سودجویی و با هدف منفعت‏‌طلبی از ناحیه او صورت می‏‌گیرد. حتی موارد متعددی را می‌‏توان یافت که مدح‌کننده در باطن، کینه ممدوح را در دل دارد، ولی به مقتضای تأمین منافع شخصی متظاهرانه به ستایش از وی می‏‌پردازد. از این‌‏رو مولانا هوشمندانه به ممدوحان چنین هشدار می‌‏دهد:‏ 

ای بکرده اعتماد واثقی                                                         بر دم و بر چاپلوس فاسقی
قبه‌‏ای برساخته‌ستی از حباب                                           ‏آخر آن خیمه‌ست بس واهی طناب
(دفتر چهارم: ۱۴۴۷ـ ۱۴۴۶)

و در جایی دیگر از همان دفتر می‏‌گوید:‏ 

خوش نگردد از مدیحی سینه‌‏ها                                             چون که در مداح باشد کینه‏‌ها
(همان دفتر: ۱۷۳۵‏)

۳ـ۲ـ۴ـ۴ـ مولانا هیچ‏گاه ارباب قدرت و اصحاب حکومت را مدح نگفته است

در میان سخنوران ایران، مولانا از معدود شعرایی است که مطلقاً زبان به مدح پادشاهان و قدرتمداران نیالوده و به تعبیر زیبا و فاخر ناصرخسرو «گوهری لفظ دری را، به پای خوکان» نریخته‌‏اند. در این زمینه، مولانا حتی بر ناصرخسرو هم سبقت گرفته است. افزون بر این، مولانا اصولاً از مراوده و ملاقات با امرا و ملوک اکراه تام داشته و همنشینی با آنان را برای دین ‏و اخلاق منشأ ضرر و حتی مایه خطر می‏‌دانسته است. در تأیید این مدعا، نقل‌قولی از وی ـ از کتاب فیه‏‌مافیه ـ بی‌‏مناسبت نیست:‏ 

«با پادشاهان نشستن از این روی خطر نیست که سر برود، که سری است رفتنی، چه امروز چه فردا؛ اما از این‏‌رو خطر است که ایشان چون درآیند و نفْس‌‏های ایشان قوت گرفته است و اژدها شده، این کس که به ایشان صحبت کرده و دعوی دوستی کرد و مال ایشان قبول کرد، لابد باشد که بر وفق ایشان سخن گوید و رأی‌‏های بد ایشان را از روی دل نگاهداشتی قبول کند و نتواند مخالف آن گفتن. از این‏‌رو خطر است زیرا دین را زیان‏ دارد.» (مولوی، ۱۳۴۸، ص۹)‏ 

۳ـ۲ـ۴ـ۵ـ تملق‏‌گویی گونه‏‌ای رشوه است 

در بیان این معنی، در فیه‌مافیه، حکایت‌گونه‌‏ای آمده است به شرح زیر:‏ ‏«شیخ نساج بخاری مردی بزرگ بود و صاحبدل… روزی علوی معرف، قاضی[ای] را به خدمت او مدح می‏‌کرد و می‏‌گفت که: چنین قاضی در عالم نباشد! رشوت نمی‏‌ستاند! بی‌‏میل و بی‌‏محابا، خالص جهت حق میان خلق عدل می‌‏کند. گفت: «اینکه می‏‌گویی که او رشوت نمی‌‏ستاند این یک، باری دروغ است! تو علوی‌ای از نسل مصطفی(ص) او را مدح می‌‏کنی و ثنا می‏‌گویی که او رشوت نمی‏‌ستاند! این رشوت نیست؟! و از این بهتر چه رشوت خواهد بودن که در مقابله او، او را شرح می‏‌گویی؟!» (فیه مافیه مصحح کریم زمانی، ص۳۱۰ـ۳۰۹)‏

ادامه دارد...    

منبع: روزنامه اطلاعات   

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها