آسیب‌شناسی قدرت در اندیشه مولانا (بخش چهارم)

دکتر احمد کتابی
molana ketabi96

ملخص کلام: مردم ستایش‌‏جو و تملق‌دوست ساده‌‏اندیشانه تصور می‌‏کنند که فریب نمی‏‌خورند و چاپلوسی راه پیشرفت و دستیابی به حقایق و واقعیات جهان خارج و شناخت ماهیت اطرافیان ستایشگر را به روی آنها نمی‏‌بندد و حال آنکه این، اشتباهی بزرگ و پنداری یکسره نادرست است. معیاری که این اشتباه و توهم را آشکار می‌‏کند، هجو و مذمت است. این مدعیان خرد و هوش که خود را در برابر مدح و ثنا آسیب‌‏ناپذیر می‌‏دانند، همین که کسی زبان به مذمت آنها بگشاید، یکباره آزرده و آشفته‏‌خاطر، و خشمگین می‏‌شوند. پس معلوم می‌‏شود که غریزه خودخواهی و خودبرتربینی در آنها قوی و مؤثر است، وگرنه می‏‌باید که از سرزنش و نکوهش هم دلتنگ نشوند. ‏به گفته یکی از بزرگان، آدمی ممکن نیست فریب تملق را نخورد و اگر عنایت الهی دستگیری نکند، فرشتگان هم از لغزش مصون نمی‏‌مانند تا چه رسد به انسان که پیوسته زندانی غرایز و عادات و محصور در شهوات و تلقین‌‏ها و وسوسه‏‌های اطرافیان خود است. (فروزانفر، ۱۳۴۵، ص ۶۰۶)‏ 

‏۳ـ۲ـ۲ـ۲ـ تشبیه مدح و ذم به حلوا و مطبوخ 

 مولانا در مقام توجیه مضار مدح و ثنا، به ارائه مقایسه دیگری می‌‏پردازد: شنیدن مدح را به خوردن حلوا و شنیدن نکوهش را به خوردن مطبوخ تشبیه می‏‌کند: حلوا به دلیل شیرینی‌‏اش طبعاً مطلوب طبع آدمی است؛ ولی شیرین‏‌کامی ناشی از آن چند لحظه‌‏ای بیش دوام نمی‌‏یابد و دیری نمی‌‏پاید که پیامد ناگوارش به ‏صورت جوش یا دُمل، ظاهر می‌‏شود. در مقابل، مطبوخ یا حب مسهل، در اندک‌زمانی مزاج را می‏‌شوراند و دل‏پیچه ایجاد می‏‌کند و رنج ناشی از آن مدت‌ها ادامه دارد. ‏بنا بر آنچه گفته شد، مدح مانند حلوا، سازگار و موافق میل است، لیکن لذت آنی آن، همانند حجابی مفاسد و مضارش را می‌‏پوشاند و بدین جهت، آدمی از ثمرات وخیم و عواقب سوء آن غافل می‏‌ماند؛ از این‏رو می‌‏توان گفت که مذمت، در مجموع، بر مدح رجحان دارد؛ زیرا کم‏ و بیش سبب بیداری و تنبّه است و حال آنکه مدح، بالقوه موجب غفلت ورزیدن و بازماندن از کمال است:

لیک ننماید چو شیرین است مدح                                                        بد نماید زانک تلخ افتاد قدح
همچو مطبوخ است و حب کان را خوری                                           تا به دیری شورش و رنج اندری
ور خوری حلوا بود ذوقش دمی                                                        این اثر چون آن نمی‌‏پاید همی
چون نمی‌‏پاید، همی پاید نهان                                                         ‏هر ضدی را تو به ضد آن بدان
‏چـون شکر پاید همی تأثیر او                                                              بعد حینی دُمل آرد نیش جو
‏(همان دفتر: ۱۸۶۶ـ۱۸۶۲)

 ‏۳ـ۲ـ۳ـ تفکیک بین ستایش مطلوب و ستایش مذموم 

 از نظر مولانا، بعضی ستایش‌ها مطلوب و مستحسن‌‏اند نظیر ستایش از مردان حق و اهل فضل و کمال و در مقابل، برخی مذموم و ناپسندند مثل ستایش از نااهلان. بنابراین، موجه (بجا) یا ناموجه (نابجا) بودن ستایش، در واقع، به مورد آن ـ و یا به تعبیر دقیق‌‏تر به شخصیت و شایستگی یا ناشایستگی ممدوح ـ بستگی دارد. ‏

 شایان توجه است که مولانا ستایش را به بادی تشبیه می‏‌کند که در خیکی دمیده می‏‌شود و بسته به اینکه خیک سالم و بی‏‌عیب و یا ناقص و معیوب باشد، آثار متفاوتی از آن ناشی می‌‏شود: ‏

خاصه مرد حق که در فضل است چُست                                       پُر شود زان باد، چون خیک درست
ور نباشد اهل، زان باد دروغ                                                     خیک بدریده‌ست، کی گیرد فروغ؟
(دفتر چهارم: ۱۱۹۷ـ ۱۱۹۶)

 و سپس یادآور می‏‌شود که تمثیل مذکور از آن او نیست و آن را از پیامبر اکرم(ص) اقتباس کرده است: ‏ 

این مثل از خود نگفتم ‌ای رفیق                                                سرسری مشنو چو اهلی و مفیق
این، پیمبر گفت چون بشنید قدح‏                                                که چرا فربه شود احمد به مدح؟
‏(همانجا: ۱۲۰۰ـ ۱۱۹۹‏)

۳ـ۲ـ۴ـ ستایش نابجا و آثار زیانبار آن از نظر مولانا 

 از دیدگاه مولانا، ستایش و مدح نابجا، منشأ آثار ویرانگر و عوارض و توالی فاسد متعددی است که ذیلاً از اهم آنها یاد می‏‌شود: ‏

۳ـ۲ـ۴ـ۱ـ تملق‏گویی از ناشایستگان و اهل شقاوت، موجب سستی اعتقاد و دلسردی نیکوکاران و اهل تقوا می‏‌گردد

می‌بلرزد عرش از مدح شقی                                                     بدگمان گردد ز مدحش متقی
‏دفتر اول: ۲۴۰‏

۳ـ۲ـ۴ـ۲ـ تملق‏گویی و چاپلوسی موجب فساد تدریجی ارباب قدرت و تباهی پندار و کردار آنها می‌‏شود 

 در میان سخنوران فارسی ـ از متقدمان گرفته تا متأخران و معاصران ـ کمتر کسی را می‌‏توان یافت که، همانند مولوی، به چگونگی تأثیر تملق و چاپلوسی و نیروی خارق‌‏العاده آن در به انحطاط کشیدن خُلق و خو و رفتار حاکمان و زمامداران و سوق دادن آنان به ورطه خودرأیی و خودکامگی پی‏ برده و واقع‏‌گرایانه به توصیف و تحلیل آن پرداخته باشد. ابیات زیر که از بخشی از قصه بازرگان و طوطی تحت عنوان «مضرت تعظیم خلق و انگشت‌‏نمای شدن» نقل شده است، به روشن‏‌ترین و گویاترین شیوه، وسوسه‏‌هایی را که متملقان و چاپلوسان در دل و جان ارباب قدرت می‌‏افکنند، بیان کرده است. به راستی کدام انسانی را می‏‌شناسیم که بتواند در برابر این وساوس شیطانی مقاومت کند، خود را نبازد و از دست نرود. به‌‏خصوص که این تلقین‌‏های مزورانه دقیقاً در جهت موافقت و همراهی با غریزه حب نفس آدمی اندیشیده و ارائه شده است:‏

… اینش گوید من شوم هم‌راز تو                                                       وانش گوید نی منم انباز تو
اینش گوید نیست چون تو در وجود                                          در جمال و فضل و در احسان و جود
(‏دفتر اول: ۱۸۵۱ـ ۱۸۵۰‏)

 و اکنون به نتیجه و ماحصل شوم این تلقینات و وسوسه‌‏های غالباً مزورانه گوش جان فرادهید:‏ 

او چو بیند خلق را سرمست خویش                                             از تکبر می‌‏رود از دست خویش
او نداند که هزاران را چو او                                                         دیو افکنده است اندر آب جو
(همانجا: ۱۸۵۴ـ۱۸۵۳‏)

 در جای دیگری از مثنوی ـ داستان مربوط به حضرت موسی و فرعون ـ نمونه بارزتری از این وساوس شیطانی و قدرت جادویی آنها مشاهده می‌‏شود که بسیار عبرت‌‏آموز است:‏ 

 فرعون در پی مذاکره با موسی(ع) و پیشنهاد ترغیب‏‌آمیز آن حضرت برای ایمان آوردن به خدای یگانه، ابتدا با همسرش ایسیه (آسیه) و سپس با وزیرش ـ هامان ـ به گفتگو و رایزنی می‌‏پردازد:‏ ایسیه که با تمام وجود به فرعون وفادار و آماده خیرخواهی و مصلحت‏‌جویی برای اوست، مشتاقانه از پیشنهاد حضرت موسی استقبال می‏‌کند و پذیرش آن را فرصتی استثنائی و مغتنم برای نجات و رستگاری فرعون به ‏شمار می‏‌آورد:‏ 

باز گفت او این سخن با ایسیه                                               گفت: جان افشان برین ‌ای دل‌سیه
بس عنایت‏‌هاست متن این مقال                                                 زود‏ دریاب ‌ای شه نیکوخصال
‏وقت کشت آمد زهی پرسود کشت                                          ‏این بگفت و گریه کرد و گرم گشت
(دفتر چهارم: ۲۵۹۹ـ ۲۵۹۷)

 و در ضمن از اینکه فرعون پیشنهاد حضرت موسی را فی‏‌المجلس و بی‌‏درنگ نپذیرفته است، اظهار تعجب و تأسف می‏‌کند:‏

هم در آن مجلس که بشنیدی تو این                                          چون نگفتی آری و صد آفرین؟
این سخن در گوش خورشید ار شدی                                        سرنگون بر بوی این زیر آمدی
(همانجا: ۲۶۰۳ـ ۲۶۰۲‏)

ادامه دارد...   

منبع: روزنامه اطلاعات  

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها