آسیب‌شناسی قدرت در اندیشه مولانا (بخش سوم)

دکتر احمد کتابی
molana ketabi96
پس از توضیح مقدماتی، اینک به ارائه شواهد مذکور در این خصوص در آثار مولانا پرداخته می‏‌شود. مولانا در جایی از مثنوی، ذیل عنوان «تفسیر و ان یکاد الذین کفروا لیُزلقونک بابصارهم…» به‏ توصیف صاحب قدرت و جاهی می‌‏پردازد که از فرط عُجب و تکبر و بر اثر سرمستی ناشی از قدرت، کارش به ‏جایی رسیده است که دم از مقام الوهیت می‏‌زند:‏

از الوهیت زند در جاه لاف                                                        طامع شرکت کجا باشد معاف؟
(دفتر پنجم: ۵۱۹)

و در جایی دیگر، با تمثل به فرعون، از تأثیر تدریجی فزونی قدرت و حمد و سجود خلق در ایجاد روحیه استکبار و استعباد در آدمیان یاد می‏‌کند:

همچو فرعونی مرصع کرده ریش                                             برتر از عیسی پریده از خریش…
هر که دید آن مال و جاهش سجده کرد                                             سجده افسوسیان را او بخورد
گشت مستک آن گدای ژنده‌دلق                                                       از سجود و از تحیرهای خلق
مال مار آمد کـه در وی زهرهاست                                             وان قبول و سجده خلق اژدهاست
(دفتر سوم: ۷۸۲ـ ۷۷۸‏)

و نیز:‏

سجده خلق از زن و از طفل و مرد                                                 زد دل فرعون را رنجور کرد
گفتن هر یک خداوند و ملک                                                     آن‌چنان کردش ز وهمی مُنتهک
که به دعوی الهی شد دلیر                                                        اژدها گشت و نمی‌‏شد هیچ سیر
‏(همان دفتر: ۱۵۵۷ـ ۱۵۵۵)

و سپس با تشبیه فرعون به شغالی که به انگیزه خودبزرگ‏نمایی، با فرو رفتن در خُم رنگ خود را طاووس علیین می‌‏نمود، وی را سخت مورد عتاب قرار می‌‏دهد و از گرفتار آمدن در دام تکبر و تفاخر برحذر می‌‏دارد:‏

های ‌ای فرعون! ناموسی مکن                                                تو شغالی، هیچ طاووسی مکن
‏سوی طاووسان اگر پیدا شوی                                                  عاجزی از جلوه و رسوا شوی
(همانجا: ۷۸۴ـ۷۸۳‏)

در حاشیه این مبحث، بی‏‌مناسبت نیست نظر مولانا را درباره عواقب خطیر و توالی فاسد جمع‌ شدن جهل و قدرت ـ و یا به دیگرسخن حاکمیت و ریاست نادانان و گمراهان برجامعه یادآور شویم:‏

آنچ منصب می‏‌کند با جاهلان                                                 از فضیحت کی کند صد ارسلان؟
عیب او مخفی است چون آلت بیافت                                     مارش از سوراخ بر صحرا شتافت
جمله صحرا مار و کژدم پر شود                                             چونک جاهل شاه حکم مُر شود
(دفتر چهارم: ۱۴۴۳ـ ۱۴۴۱)

و سپس افتادن زمام امور به‏ دست گمراهان را موجب به آتش کشیده شدن دنیا می‌‏داند چرا که آنان به‌رغم نشناختن راه از چاه، ناخودآگاهانه، مدعی راه‏شناسی و راهبری‌‏اند: ‏

علم و مال و منصب و جاه و قران                                                 فتنه آمد در کف بدگوهران
‏(همان دفتر: ۱۴۳۸‏)

و نیز:‏

حُکم چون در دست گمراهی فتاد                                                    جاه پندارید در چاهی فتاد
ره نمی‌‏داند قلاووزی کند                                                        جان زشت او جهان‏سوزی کند
(همان دفتر: ۱۴۴۸ـ ۱۴۴۷)

و نیز: 

چون سلاح و جهل جمع‌ آید به هم                                         گشت فرعونی جهانسوز از ستم
‏(دفتر ششم: ۴۷۲۳‏)

و در پایان، از اینکه احمقان امکان و فرصت سروری یافته و خردمندان، از فرط بیم، سر در گریبان فرو برده و به گوشه امن گمنامی پناه آورده‌‏اند، تلویحاً اظهار تأثر و تأسف می‏‌کند:‏ 

احمقان سرور شدستند و ز بیم                                                 عاقلان سرها کشیده در گلیم 
(همان دفتر: ۱۴۵۲‏)

با توجه به مجموع ملاحظات یادشده، شاید بتوان گفت که از نظر مولانا قدرت، به‏‌ویژه در حالت تکاثر، بالقوه عامل اصلی ایجاد عُجب در صاحب‌منصبان و حاکمان است، اکنون به بررسی دو عامل دیگر که بیشتر جنبه تشدیدکننده دارند، پرداخته می‏‌شود: ‏

‏۳ـ۲ـ ستایشگری و عُجب قدرت ‏

هر که بستاید تو را، دشنام ده                                             سود و سرمایه به مفلس وام ده
(دفتر دوم: ۲۳۳۰‏)

پیش از این، از نظر مولانا درباره آثار نامطلوب و مخرب ستایش ـ به‌‏ویژه ستایش مفرط و بدون استحقاق ـ در روحیه حاکمان و قدرتمندان و تأثیر مُقدر آن در سوق دادن تدریجی آنان به استکبار و استبداد یاد شد. اکنون به بررسی مبسوط‌‏تر و تفصیلی‌‏تر این مسئله پرداخته می‏‌شود:‏ 

۳ـ۲ـ۱ـ نظر کلی مولانا درباره ستایش (مدح)‏ 

از دیدگاه مولانا، تمایل انسان به ستایش شدن، مشروط بر اینکه از حد عادی و طبیعی فراتر نرود، میلی فطری و خویی خدادادی است. این تمایل، در واقع، از خصلت مدح‏جویی و شُکرطلبی خداوند نشأت می‏‌گیرد:‏ 

خُلق ما بر صورت خود کرد خلق                                          وصف ما از وصف او گیرد سبق
چون که آن خلاق شُکر و حمدجوست                                        آدمی را مدح‌جویی نیز خوست
‏(دفتر چهارم‏: ۱۱۹۵ـ ۱۱۹۴‏)

۳ـ۲ـ۲ـ همه کم و بیش مفتون و مسحور ستایش می‌‏شوند  

چنان‌که اشارت رفت، مدح و ستایش اصولاً موافق طبع و فطرت آدمی است و با حب نفس که از قوی‌‏ترین غرایز انسانی است، ارتباط و سازگاری تام دارد. به همین مناسبت، انسان‌ها عموماً، و ارباب قدرت و اصحاب حکومت خصوصاً، از گفته‏‌های ستایش‌‏آمیز دیگران ـ هرچند که جنبه مبالغه و صبغه تملق و چاپلوسی داشته باشد ـ ناخودآگاه لذت می‌‏برند و گرچه ممکن است با ابراز تواضعی صوری و غیرصادقانه، ظاهراً خود را مستحق مدح نشمرند، ولی در بُن جان، از آن خشنود می‌‏شوند، بدون اینکه به مضار و عواقب ناگوار آن توجه و آگاهی داشته باشند. ‏ 

مهمترین زیان و پیامد مدح و ثنا، تحریک و تقویت احساس خودپسندی و خودبرتربینی در آدمی است. این احساس رفته‌‏رفته قوت می‏‌گیرد و منشأ آثار و عواقب خطرناکی در شخصیت ممدوح می‌شود تا آنجا که به گفته یکی از مثنوی‌پژوهان، نفس را که در آغاز به مثابه موری ضعیف است، به فیلی قوی‌جثه تبدیل می‏‌کند؛ چنان‌که ابتدا ممکن است مدح را با تردد خاطر تلقی کند، ولی به مرور زمان و در صورت تداوم مدح، کم‏‌کم امر برخود وی نیز مشتبه می‌‏شود و عاقبة‏الامر چنان به فضیلت و برتری خود متقاعد می‏‌شود که اگر وی را ستایش نکنند، رنجیده‌خاطر می‏‌گردد و مدح را به منزله وظیفه‌‏ای برای مردم تصور می‏‌کند که اهمال در ادای آن، نشانه مخالفت و دشمنی آنها، و در صورت برخورداری از قدرت، موجب استحقاق مجازات شمرده می‌‏شود. از این‏رو، مولانا هوشمندانه انسان‌ها را اندرز می‌‏دهد که نفس را باید به خواری عادت داد و جهات منفی و نقاط ضعف آن را پیوسته به رخش کشید تا ستایش موجب گمراهی نشود. (فروزانفر، ۱۳۴۵، ص۷۳۹ـ ۷۳۸)‏ 

نفس از بس مدح‌ها فرعون شد                                                    ‏کُن ذلیل‌النفس هونا لاتسُد
(دفتر اول: ۱۸۶۷)

۳ـ۲ـ۲ـ۱ـ مقایسه تأثیر مدح و ذم در روحیه انسان‌ها

نکته بسیار مهمی که مولانا هوشمندانه بدان توجه یافته، اطمینان خاطر بی‌‏اساسی است که بسیاری از ممدوحان، از سر غفلت و یا بر اثر خودفریبی، بدان دچارند و تصور می‏‌کنند که حمد و ثنا در آنها بی‌‏تأثیر است. مولانا بطلان این تصور را از طریق مقایسه تأثیر مدح و ذم (سرزنش) در روحیه آدمیان به اثبات می‌‏رساند. ‏بنا به استدلال مولانا، هجو نوعاً موجب رنجیدگی و دل‏شکستگی مخاطب آن می‏‌شود و آزردگی و فشار روحی ناشی از آن، ایام متمادی باقی می‌‏ماند و به این سادگی‌‏ها فراموش نمی‏‌شود. مدح هم دقیقاً واجد همین خصیصه است و آثار آن، از نظر برانگیختن و تقویت احساس تکبر و ایجاد زمینه خودفریبی در ممدوح، تا مدت‌ها برجای می‌‏ماند:‏ 

تو مگو آن مدح را من کی خورم                                              از طمع می‏‌گوید او پی می‌‏برم
مادحت گر هجو گوید برملا                                                    ‏روزها سوزد دلت زان سوزها
‏گرچه دانی کو ز حرمان گفت آن                                          کان طمع که داشت از تو شد زیان
‏آن اثر مـی‌‏ماندت در اندرون                                                ‏در مدیح این حالتت هست آزمون
آن اثر هم روزها باقی بوَد                                                         ‏مایه کبر و خداع جان شود
‏(همان دفتر: ۱۸۶۱ـ۱۸۵۷)

ادامه دارد...  

منبع: روزنامه اطلاعات  

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها