آسیب‌شناسی قدرت در اندیشه مولانا (بخش دوم)

دکتر احمد کتابی
molana ketabi96اشاره 

مؤلف در این نوشتار بر آن است تا به بررسی قدرت و آسیب‏‌های ناشی از آن از دیدگاه مولوی بلخی بپردازد که با انسان‏‌شناسی و علم سیاست ارتباطی تنگاتنگ دارد. 

 ۲ـ۲ـ سترونی حکمرانی 

 سودای کسب مقام و ریاست و دغدغه تثبیت و حفظ آن، در بسیاری از موارد موجب می‏‌شود که ارباب جاه و قدرت همه خطوط قرمز اخلاقی و انسانی را پشت سر گذارند و از فرط نگرانی و بیم دستیابی رقیبان احتمالی و یا خیالی به قدرت، نزدیکترین یاران و حتی خویشاوندان خود را از میان بردارند. از این‏‌رو گفته‌‏اند: الملکُ عقیم (یعنی حکمرانی سترون عقیم است و برای خود خویشاوند و فرزندی نمی‌‏شناسد):‏

آن شنیدستی که الملک عقیم؟                                              قطع خویشی کرد مُلکت‌جو ز بیم
(‏دفتر پنجم: ۵۲۸‏)

 به باور مولانا، جاذبه قدرت و حبّ جاه و ریاست در طبایع انسانی به درجه‏‌ای قوی و بلامنازع است که گاه می‏‌شود که از دو رقیب قدرت، هیچ‏یک نمی‏‌خواهد دیگری زنده بماند و نیز پادشاهی پدرش را به قتل می‌‏رساند مبادا که در سلطنت با او رقابت و شرکت کند:‏

آن نخواهد کاین بود بر پشت خاک                                          ‏تا ملک بُکشد پدر را ز اشتراک
(‏همان دفتر: ۵۲۷‏)

 مولانا سپس با توسل به تمثیلی هوشمندانه، جاه‌‏طلبی و قدرت‌دوستی را به آتش شعله‏‌کشی تشبیه می‏‌کند که اگر مانعی بر سر راهش قرار نگیرد، همه‌چیز را در لهیب خود می‏‌سوزاند و نابود می‏‌کند: ‏

که عقیم است و ورا فرزند نیست                                          همچو آتش با کسش پیوند نیست
(همان دفتر: ۵۲۹‏)

۲ـ۳ـ «خودخوری» و «خویش‏‌کُشی» قدرت

 نکته بسیار مهم دیگری که مولانا از تشبیه حبّ جاه و قدرت به آتش مد نظر داشته، خصیصه «خودخوری» و «خودسوزی» قدرت است؛ قدرت پس از آنکه همه دشمنان داخلی و خارجی خود را از میان برداشت، به سراغ «خودی‏‌ها» می‏‌رود و به‌اصطلاح به «خودزنی» و «خویش‏‌کُشی» می‌‏پردازد و این، واقعیت تلخی است که متأسفانه در عملکرد بسیاری از مستبدان و پادشاهان جبار گذشته نسبت به نزدیکان و خویشاوندان خویش و نیز در تصفیه‏‌های خونین در جریان نهضت‏‌های اجتماعی و سیاسی مصداق تام داشته و جمله معروف «انقلاب‌ها فرزندان خود را می‏‌خورند»، گویاترین وصف حال آن است. ‏مولانا در بیت زیر، همین فرایند را منتها به‏‌ گونه و تعبیری دیگر، بیان کرده و انصاف را که در بیان آن، عُلوّ معنی و فصاحت و بلاغت کلام را به نیکوترین وجه جمع ‏آورده است:‏

هرچه یابد او بسوزد بردَرد                                          ‏چون نیابد هیچ، «خود را می‏‌خورد»
(همان دفتر: ۵۳۰‏)

 در ابیات بعدی، مولانا راه رهایی از بلای جاه‏طلبی و قدرت‌دوستی را بدین شرح بیان می‌‏دارد: اگر می‏‌خواهی از آسیب دندان عفریت جاه و مقام رهایی یابی، باید انانیّت و منیّت را در وجود خود نابود کنی و به تعبیر دیگر باید «هیچ» شوی. در این صورت، جاه‌‏طلبی در تو پدید نمی‏‌آید و از شرّ آن خواهی رست:‏

هیچ شو واره تو از دندان او                                                    رحم کم جو از دل سندان او
چون که گشتی هیچ، از سندان مترس                                   هر صباح از فقر مطلق گیر درس
(همان دفتر: ۵۳۲ـ۵۳۱‏)

و در جایی دیگر، امنیت و سلامت را در تواضع‌پیشگی، حاشیه‌‏گزینی و احتراز از سروری‌‏جویی می‏‌داند که از قدیم گفته‌‏اند: کس نیاید به جنگ افتاده.

چون شکستـه می‏‌رهد، اشکسته شو                                          امن در فقر است اندر فقر رو
…مهتری نفط است و آتش ‌ای غوی                                      ای برادر، چون بر آذر می‌‏روی؟
هرچ او هموار باشد با زمین                                                   ‏تیرها را کی هدف‏ گیرد؟ ببین
‏سر برآرد از زمین آنگاه او                                                     ‏چون هدف‌ها زخم یابد بی‏‌رفو
(دفتر چهارم: ۲۷۶۲ـ ۲۷۵۷‏)

 و سرانجام به این نتیجه‏‌گیری خردمندانه می‏‌رسد که بالاترنشینی، مستلزم آسیب‏‌پذیری بیشتر است:‏

نردبان خلق این ما و منی است                                             عاقبت زین نردبان افتادنی است
هر که بالاتر رود، ابله‌‏تر است                                              کاستخوان او بتر خواهد شکست
(همان دفتر: ۲۷۶۴ـ۲۷۶۳‏)

۲ـ۴- ارباب جاه و قدرت حتی در اوج اقتدار و حاکمیت اسیرانی بیش نیستند

 از دیدگاه مولانا حاکمان و قدرتمندان حتی در صورت برخورداری از اقتدار بلامنازع در نهایت، اسیران و بندگانی هستند که خود از اسارت و بندگی خویش بی‌‏خبر و غافلند:‏

کاین زمان هستید خود مملوک مُلک                                   مالک و مُلک آن که بجهید او ز هُلک
باژگونه‏ ای اسیر این جهان                                                      نام خود کردی امیر این جهان
‏ای تو بنده‌ی این جهان، محبوس جان                                  ‏چند گویی خویش را خواجه‌ی جهان؟
(‏‏همان دفتر: ۶۵۲ـ ۶۵۰‏)

 ۲ـ ۵- مقامات و مناصب دنیوی به منزله چوبه دار است!‏

 از دیدگاه مولانا «مناصب دنیوی نوعی عذاب است که عذب(=گوارا) می‌‏نماید و ناری است که نور جلوه می‌کند و شرنگی است که شهد پنداشته می‌‏شود»… خداوند امثال فرعون را بدین مناصب می‌‏رساند و شهره آفاق می‏‌گرداند تا همگان احوال آنان را مشاهده کنند و اهل عبرت و بصیرت از سرنوشت شوم ایشان درس گیرند و توسن جاه‏‌طلبی و مسندنشینی خود را مهار کنند؛ چرا که اکثریت قریب به اتفاق نفوس، بالقوه فرعون‏‌اند، منتها فرعونی که به تعبیر نغز و بدیع استاد زمانی عجالتاً نه «فرّ»ی دارد و نه «عونی»! ‏با توجه به مراتب یادشده، مولانا منصب‌‏های دنیوی را به مثابه چوبه‏ داری تلقی می‏‌کند که ارباب قدرت و جاه، دیر یا زود، بر آن آویخته می‏‌شوند.‏
در جایی دیگر، مولانا واژه «دولت» به مفهوم حکومت یا حکمرانی را به طنز، مرکب از دو بخش: «دو» (از مصدر دویدن) و «لت» (به‌معنای‌ سیلی) می‏‌شمارد که شیفتگانش را جز دویدن و سیلی خوردن کاری و سرانجامی نیست» (زمانی، فیه ما فیه، ص۴۷۱و۳۳)‏

 ۳ـ عُجب (غرور) ناشی از قدرت

«قدرت فساد می‏‌آورد و قدرت مطلق، فساد مطلق!»‏
(جان امریچ ادوارد دالبرگ)

 شناخت ماهیت قدرت نامحدود و خصیصه فسادپذیری آن، غالباً از دستاوردهای تمدن مغرب‌‏زمین طی چند سده گذشته و حاصل تلاش‌ها و خردورزی‏‌های اندیشمندان و صاحب‏نظرانی نظیر منتسکیو، ولتر، ژان‏ژاک روسو، بنجامین فرانکلین، جان لاک و امثال آنها شمرده می‌‏شود؛ ولی واقعیت این است که آشنایی انسان‌ها با قدرت نامشروط و نامقید و عوارض و توالی فاسد آن سابقه‌‏ای به قدمت بشریت دارد.‏ در فرهنگ و ادب فارسی نیز توجه به موضوع قدرت و ضرورت تحدید و تقیید آن بی‏‌سابقه نیست و در گوشه و کنار آثار منثور و منظوم متفکران و سخنوران بزرگ ایران‌زمین نظیر فردوسی، ناصرخسرو، مولوی، سعدی، عبید زاکانی، پروین اعتصامی و امثال آنها، در این باره ملاحظات و اشاراتی شایان توجه و تأمل، هرچند به‏ صورت غیرنظام‌‏مند، مشاهده می‏‌شود که شاید عالمانه‌‏ترین و گویاترین آنها متعلق به مولوی باشد. ‏
در این قسمت، ذیل عنوان‌هایی چند، به بررسی و تحلیل اندیشه‏‌های مولانا درباره عُجب قدرت و علل و عوامل موجبه و مشدده آن پرداخته می‏‌شود:‏

 ‏۳ـ۱ـ آثار متقابل قدرت و غرور

 لازمه و اقتضای قدرت، به‏‌ویژه اگر نامحدود و صاحبش مسئولیت‌‏ناپذیر و غیرجوابگو باشد، ابتلای به درجه‌‏ای از خودبرتربینی و تفرعن است که شدت و ضعف آن، برحسب شرایط و مقتضیات و نیز روان‏شناسی صاحبان قدرت، تفاوت می‌‏یابد. مبنای این ملازمه و اقتضا را باید در حُبّ نفسی جستجو کرد که کم ‏و بیش در فطرت همه آدمیان، و از جمله ارباب قدرت، سرشته شده است و بالطبع در شرایط کسب قدرت، زمینه بروز و حصول و امکان تقویت بیشتری می‌‏یابد. ‏این غرور ناشی از قدرت، به نوبه خود، تمایل به کسب قدرت بیشتر را پدید می‏‌آورد و این تمایل، مجدداً منشأ بروز غرور بیشتر می‌‏شود و این جریان یا حلقه معیوب، در صورت مواجه نشدن با مانعی جدی، می‏‌تواند همچنان ادامه یابد و به مراحل خطرناکی برسد. ‏

ادامه دارد... 

منبع: روزنامه اطلاعات 

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها