سيرى در تصوّف و حالات و مقامات شيخ ابوالحسن خرقانى

abolhasan kharaghani96پرويز حقيقت 

اَلَّذينَ آمنُوا وَ تَطْمَئنُّ قُلوبُهُمْ بذكراللّه‏ اَلا بذكراللّه‏ تطمَئِنُ القُلوب 

از درون خويش اين آوازها                                                 منع كن تا كشف گردد رازها
ذكر حق كن، بانگ غولان را بسوز                                    چشم نرگس را ازين كركس بدوز
صبح كاذب را ز صادق واشناس                                      رنگ مَىْ را بازدان از رنگ كاس
تا بود كز ديدگان هفت رنگ                                              ديده‏‌اى پيدا كند صبر و درنگ
رنگ‌ها بينى بجُز اين رنگ‏‌ها                                             گوهران بينى به جاىِ سنگ‏‌ها
گوهرى چه؟ بلكه دريايى شوى                                                  آفتابِ چرخ‌پيمايى شوى

حدود صدسال پس از درگذشت بايزيد بسطامى، در روستاى خرقان، به سال ۳۴۸ قمرى، مردى پا به عرصه وجود گذاشت كه با نيروى اخلاص و ايمان و با نبوغ خود و همّت پيران، يگانه دوران و سرآمدِ مردان روزگار شد. بوالحسن (درگذشت به سال ۴۲۵ در خرقان) عَلَم جوانمردى را بر بُلنداىِ خرقان برافراشت و ديرى نگذشت كه نامش از پهناى ايران‌زمين فراتر رفت. به‏ طورى كه مردان خداجو از هر سو به ديدار او شتافتند. شيخ ابوالحسن خرقانى پس از تكميل علوم دينى از اوايل جوانى به تصوّف گراييد و به تزكيه و رياضت نفس پرداخت. او در طريقت، مريد شيخ ابوالعبّاس قصّاب آمُلى، شيخ آمل و طبرستان بود.

 شيخ ابوالعبّاس از آنجا كه به خرقانى بيشتر از ساير مريدان توجّه داشت، همواره مى‏‌گفت: «اين بازارَکِ، با خرقانى افتد.»
و به ‏همين منظور چند زمانى نيز در خانقاه شيخ ابوالحسن، در خرقان به ‏سربرد و در خلوت با او مصاحبت داشت. بالاخره نيز او را به جانشينى خود برگزيد و هدايت سالكان طريق را به او واگذاشت. قطبِ زمان و پير راه‏دان، شيخ ابوالحسن در دوستى خدا كار را به ‏جايى مى‏‌رسانَد كه وقتى از حضرت حق تقاضاى همدم و همزبانى مى‌‏كند تا اسرار مگو را باز گويد، حق‏‌تعالى مسير شادمانه‌‏ترين عارف زمانه ـ شيخ ابوسعيد ـ را به ‏سوى خرقان بازمى‏‌گرداند. و بوالحسن وقتى مژده ورود بوسعيد را دريافت مى‏‌كند، جسد خون‏‌آلود پسر را شستشو مى‏‌دهد و كفن مى‌‏كند تا ميهمان عزيز در رسد و بر جنازه داماد به حجله نارفته او نماز بخواند.«چون شيخ ما ابوسعيد به خرقان رسيد و در خانقاه شد... شيخ بوالحسن در آنجا بود، برپاى خاست و تا ميان مسجدخانه پيش شيخ باز آمد و آنجا دست به گردن يكديگر فراكردند. شيخ بوالحسن مى‏‌گفت: چنان داغ را مرهم چنين نهند. و چنين قدم را قربان جان بوالقاسم سازند.»
«پس مُقريان با شيخ بوسعيد بودند. اشارت كرد كه قرآن برخوانيد. قرآن برخواندند و صوفيان بسيار بگريستند و نعره‏‌ها زدند و هر دو شيخ بسيار بگريستند. شيخ بوالحسن، خرقه از سَرِ زاويه خود به مُقريان انداخت. پس شيخ بوالحسن گفت: فرضى در پيش است و عزيزان منتظرند. جنازه بيرون آوردند و نماز كردند و دفن كردند».
جوانمردى را بنگريد، خداى يگانه، اسماعيلِ بوالحسن را در پيشِ پاىِ دوستى از دوستانِ خود قربانى مى‏كند، بوالحسن مى‏‌گويد: «چنين قدم را قربان جان بوالقاسم سازند.»

 و اين است مقام رضا، كه بالاترين مقام عرفانى است و شيخ مدت‌هاست كه در آن متمكّن مى‏باشد رضى‌‏اللّه‏ عنهم و رضوا عنه. شيخ ما مى‏‌گفت: «عالِم بامداد برخيزد طلب زيادتى عِلم كند. و زاهد طلب زيادتى زهد كند و بوالحسن در بندِ آن بُوَد كه سُرورى به دل برادرى رسانَد.» نامت جاودانه و راهت تا ابد براى همه عاشقان روشن باد. تخمى كه تو افشاندى، بعد از دويست سال در كويرِ بيابانک رويش كرد و پژواک آن سخن عاشقانه ترا جاودانه ساخت:

صد خانه اگر به طاعت آباد كنى                                        بِهْ زآن نبوَد كه خاطرى شاد كنى
گر بنده كنى زلطف آزادى را                                                به زآنكه هزار بنده آزاد كنى
(شيخ علاءالدّوله سمنانى)

سيرى در تصوّف خرقانى

 تصوّف و عرفان اسلامى فقط منشأ اسلامى دارد و در ايران پيش از اسلام و يا در آئين هندوان و بودائيان و مانويان و نيز يونانيان (برخلاف آنچه بعضى مستشرقان گفته‌‏اند) ريشه خاصى ندارد. و اگر شباهت‌هايى ميان آداب و رسوم و افكار و آراىِ صوفيه، با آن افكار يا آئين‌‏ها وجود داشته باشد، دليل اخذ تصوّف اسلامى از آنها نيست. مبانىِ تصوّف و عرفان اسلامى، در جهت نظرى: قرآن‏ مجيد و احاديث نبوى و اقوال پيشوايان دين و مشايخ. و در جنبه عملى: سيرت رسول اللّه‏(ص) و اصحاب و ياران او و رفتار امامان عليهم‌‏السّلام و بزرگان دين است.

 شيخ ما گفت: «صوفى را نَود و نُه عالَم است: يكى عالَم از عرش تا ثرى و از مشرق تا مغرب همه را سايه كند و نود و هشت را در وىْ سخن نيست و ديدار نيست.»

 تصوّف پاكيزه كردن دل است از محبّت ماسوى اللّه‏ و آراسته كردن ظاهر است «من حَيْثُ الْعَمل وَالاِْعتقادِ بِالاُْمورات» و دور بودن از منهيات و مواظبت نمودن به ‏فرموده رسول خدا عليه الصّلاة و السلام. و شيخ ابوالحسن با پشت سرگذاشتن اين مراحل بود كه گفت: «صوفيى روزى است كه به آفتابش حاجت نيست و شبى است بى‌‏ماه و ستاره كه به ماه و ستاره‌‏اش حاجت نيست» .

 شيخ بوسعيد را پرسيدند كه تصوّف چيست؟ گفت: آنچه در سَر دارى بنهى و آنچه در كف دارى بدهى و آنچه بر تو آيد، نَجهى. و سنائى غزنوى در حديقُة‏الحقيقه مى‏‌گويد:

هر گدايى كه بينى از كم‌‏كم                                                      پادشاهى است با خيول و علم
همه دردى‌‏كشان، ولى بى‏‌ظرف                                        همه مُقرى، ولى ‏نه ‏صوت و نه ‏حرف
چون سر عشق آن جهان دارند                                              همچو شمعند، سَر ز جان دارند
مُنتهاى اميدشان تا او                                                            قبله‌‏شان او و انسشان با او

«و گفت: از كارها بزرگتر، ذكر خداى است و پرهيز و سخاوت و صحبت نيكان» و گفت: «هرچه براى خدا كنى اخلاص است و هرچه براى خلق كنى، ريا.»

 تصوّف شيخ ابوالحسن خرقانى، گوشه‌‏نشينى و بيكارى نيست. خود مى‌‏كارد و خود مى‏‌درود و به لقمه‏‌اى نان قناعت دارد و بدين ترتيب «دست به كار و دل با يار است.»

 اين مرد روزگار، چون از همّت بلند به جايى رسيده است با نان جوين خود مى‏‌سازد و كيسه زر را از سلطان زور نمى‏‌پذيرد. به استقبال شاه نمى‌رود و پيش‏پايش برنمى‌‏خيزد و بدين ‏ترتيب از سر فقر و افتخار گوشه تاج سلطنت را مى‌‏شكند و معناى آزادى و آزادگى را به مريدان خود و همه آنان كه استعداد آزادشدن را دارند مى‌‏فهماند. مى‏‌گويند شيخ ما اُمّى بود، اوّلاً كه در اين مورد اختلاف است و من خود چنين عقيده‏‌اى ندارم، و ثانياً:

دفتر صوفى سواد و حرف نيست                                          جز دل اسپيد همچون برف نيست
زاد دانشمند آثارِ قلم                                                             زاد صوفى چيست؟ آثار قدم
آن دلى كو مطلع مهتاب‌هاست                                               بهر عارف، فُتحت اَبواب‌هاست
با تو ديوار است و با ايشان در است                                با تو سنگ و با عزيزان گوهر است

 ابوسعيد ابى‏‌الخير مى‏‌گويد: «مرد آن باشد كه در ميان خلق نشيند و داد و ستد كند و زن خواهد و با خلق درآميزد و يک لحظه از خداى خود غافل نباشد.» و امّا طريقت شيخ ابوالحسن همراه با شريعت است. او چنان پایبند شريعت بود كه گفت: «هفتادوسه سال با حقّ زندگى كردم كه سجده بر مخالفت شرع نكردم. و يک نفَس بر موافقت نفْس نزدم و سفر چنان كردم كه از عرش تا به ‏ثرى هرچه هست مرا يک‌‏قدم كردند.»

مقام خرقانى در عرفان

 عطّار در تذكرة‏الاولياء در ذكر شيخ ما مى‏‌گويد: آن بحر اندوه، آن را سخ‏ت‌تر از كوه، آن آفتابِ الهى، آن آسمانِ نامتناهى. آن اعجوبه ربّانى، قطب وقت، شيخ‏ ابوالحسن خرقانى رحمة‏اللّه‏ عليه، سلطان سلاطين مشايخ بود و پادشاه اهلِ طريقت و حقيقت. دائم به دل در حضور و مشاهده و به تن در خضوع و رياضت و مجاهده بود. صاحب اسرار حقايق و عالى‏‌همت و بزرگ‌مرتبه بود. و در حضرت آشنائى عظيم داشت. و در گُستاخى كرّ و فرّى داشت كه صفت نتوان كرد. "بحر اندوه"، در طريقت شيخ ما يک نكته كليدى است. زيرا خود مى‏‌گويد: «از حق چنين ندا آمد كه: بنده من، اگر به اندوه پيش من آيى، شادت كنم. و اگر با نياز آيى، توانگرت كنم. و چون از آن خويش دست بدارى، آب و هوا را مسخّر تو كنم.» بدين‏ ترتيب تخم اندوه در دل او كاشته مى‏‌شود و وقتى كه بارور مى‌‏شود آتش عشق شعله مى‌‏كشد و شوق ديدار او را به پرواز درمى‌‏آورد و به مقامى مى‏‌رسد كه مى‏‌گويد: «مرا چون پاره‌‏اى خاک جمع كردند، پس بادى به انبوه درآمد و هفت آسمان و زمين از من پر كرد و من خود ناپديد.»
با اينهمه، شيخ ابوالحسن خرقانى، پيرِ مكتبِ عشق است. او در طريق خود دل به محبت مردم سپرده و هر سحرگاهى به اين نيّت برمى‏‌خيزد كه دلى را شادمان كند. او راه خود را تنها راه رسيدن به معبود نمى‏‌داند و مى‏‌گويد: «راه خداىْ را عدد نتوان كرد. چندانكه بنده است به خدا راه است» سخن شيخ دقيقاً ترجمه اين حديث است كه مى‏‌گويد: «اَلطُّرُقُ اِلى اللّه‏ بعَددِ اَنفاسِ الْخَلايق» مولانا جلال‌الدّين نيز در مثنوى شريف در اين باب مى‏‌گويد:

نردبان‌هايى است پنهان در جهان                                                        پايه ‏پايه تا عنان آسمان
هر گُرُه را نردبانى ديگر است                                                   هر روش را آسمانى ديگر است
هر يكى از حال ديگر بى‏‌خبر                                                           مُلک باپهنا و بى‏‌پايان و سر
اين‏ در آن‏ حيران كه او از چيست خَوش؟                               و آن در اين‏ خيره كه! حيرت چيستش

در اهمّيت پير راهْ‏‌دان

 شيخِ ما بر لزوم پيرِ راه در سفر روحانى تأكيد دارد و مى‏‌گويد: «ابتدا دو چيز بايد كرد: يكى سفر ـ يكى استادى بايد گرفت.» و بعد مى‏‌گويد: سفر پنج است: «اوّل به پاىْ، دوم به دل، سيّم به همّت، چارم به ديدار، پنجم در فناى نفْس.» و روشن است كه مقصودش از سفر، سفر به دل و همان سير و سلوک باطنى است. در اين سفر اگر سالک بتواند غرور و حسد و كينه و ساير رذايل اخلاقى را دور بريزد و دل را به "جاروبِ لا بروبد" مى‌‏تواند پلّه پلّه تا ملاقات خدا پيش رود و به مرتبه فناى نفْس توفيق يابد. به عبارت ديگر سالک بايد آئينه دل را صيقل دهد تا لايق جلوه دلدار شود. اين سفر يک سفرِ درونى است كه انسان با تفكّر و رياضت، به يارى خداوند يكتا و با ذكر و ياد خدا مى‏‌تواند خودى خود را فنا كند و به بقاى او بقا يابد.

ره آسمان درون است، پَرِ عشقْ را بجنبان                                  پَرِ عشق چون قوى شد، غم نردبان نماند

يكى استادى بايد گرفت. يعنى استاد راهنما و يا پير طريقت در طىّ اين سفر روحانى تا وصول به مقصود و رسيدن به‏ مقصد نقش اصلى را برعهده دارد:

قطع ‏اين‏ مرحله ‏بى‏‌همرهى‏ خضرْ مكن                                             ظلمات ‏است بترس از خطر گمراهى

 پير طريقت كسى است كه خود اين راه را طى كرده و تمام مشكلات و سختي‌هاى راه را مى‏‌شناسد و سالک را در تمام حالات و مقامات و در تمام منازل يارى مى‏‌كند.

 اين اصطلاحات عرفانى هركدام تعريف خاصى دارند كه شرح آنها در اين مختصر نمى‏‌گنجد ولى آنچه كه بايد اينست كه وقتى شور و شوق اين سفر در دل پديد آمد و انسان مصمّم شد كه گام در وادى سلوک بگذارد بايد براى خود مرادى بيابد و خود مريد باشد. و امّا درباره مريدى بشنويد از شيخ نجم‌‏الدين رازى: «بدانكه ارادت دولتى بزرگ است و تخم جمله سعادت‌هاست. و ارادت نه از صفات انسانيت است. بلكه پرتو انوار صفت مريدى حقّ است. چنانكه شيخ ابوالحسن خرقانى مى‏‌گويد: كه او را خواست، كه ما را خواست. مريدى صفت ذات حقّ است و تا حق تعالى بدين صفت بر روح بنده تجلّى نكند، عكس نور ارادت در دل بنده پديد نيايد، مريد نشود...»

و امّا بر لزوم مراد و يا مرشد طريقت جمله عرفا تأكيد دارند. مولانا جلال‏‌الدين مى‏‌گويد: 

برنويس احوال پير راهْ‏دان                                              پير را بگزين عين راه ‏دان
پير را بگزين كه بى‌‏پير اين سفر                                  هست بس پرآفت و خوف و خطر
آن رهى كه بارها تو رفته‌‏اى                                             بى‌‏قلاووز اندر آن آشفته‏‌اى
پس رهى را كه نديدستى تو هيچ                                  هين مرو تنها ز رهبر سر مپيچ

 شيخ ابوالحسن خرقانى خود نيز در اين سفَر پيرى داشته و مريد شيخ ابوالعبّاس قصّاب آملى بوده است. سلسله مشايخ او كه معروف به سلسله پير حاجات مى‌‏باشد، و گويا به خاطر شيخ عبداللّه‏ انصارى به اين نام شهرت يافته است، چنين گفته‌‏اند:

۱ ـ شيخ جنيد بغدادى
۲ ـ شيخ ابومحمّد جريرى
۳ ـ شيخ احمدبن محمدبن عبدالكريم آملى، مشهور به ابوالعبّاس قصاب
۴ ـ شيخ ابوالحسن خرقانى
۵ ـ شيخ ابوعبداللّه‏ انصارى
۶ ـ شيخ محمدبن احمدبن ابى‏نصر الحازم

 پايان‌بخش اين مقاله، يك‏ گفتار عارفانه و يک سخن عاشقانه است. در سخن عارفانه، شيخ، سفرهاى روحانى خود را به زيبائى هرچه تمام‌تر به تصوير مى‌‏كشد. اين سفرها كه در عرفان "اسفار اربعه" نام گرفته، عبارتند از:

۱ـ سير الى اللّه‏، كه آن را "من الخلق الى الحق" دانند.
۲ ـ سير فى اللّه‏، كه آن را "سير فى الحقّ" مى‏‌گويند.
۳ ـ "سفر من الحق الى الخلق".
۴ ـ "سفر فى الخلق بالحق".

 هريک از اين سفرها شرحى دارد كه در اين مقاله نمى‏‌گنجد و امّا ببينيد شيخ ما چگونه بر بُراق همّت مى‌‏نشيند و به معراج شهود مى‌‏رود و در ضيافت الهى بار مى‏‌يابد و چون مورد توجّه قرار مى‏‌گيرد، حكم مى‏‌گيرد و بازمى‌‏گردد. و گفت: «من از هرچه دون حقّ است زاهد گرديدم، آنوقت خويشتن را خواندم، از حق جواب شنيدم. بدانستم كه از خلق درگذشتم. لبيّك اللّهم لبيك زدم، مُحرم گرديدم، حج كردم، در وحدانيّت طواف كردم، بيت‌المعمور مرا زيارت كرد، كعبه مرا تسبيح كرد، ملائكه مرا ثنا گفتند. نورى ديدم كه سراى حق در ميان بود، چون به‏ سراى حق رسيدم از آن من هيچ نمانده بود.» و «گفتم: الهى نزديک خود بَر. از حق‌تعالى ندا آمد كه مرا با تو حكم است، ترا همچنان مى‏‌دانم تا هركه من او را دوست دارم بيايد و ترا ببيند. و اگر نتوانند آمدن، نام تو را بشنوانيم تا تو را دوست گيرد. كه ترا از پاكى خويش آفريدم. تو را دوست ندارند بجز پاكان.»[۲]

خوشا آنان كه هر شامان ته وينند                                  سخن وا ته كرن، وا ته نشيننند
گَرُم دسترس نوى آيم ته ونيم                                            بِشُم آنان بونيم كه ته وينند

 و امّا سخن پايانى:

سوختم من! سوخته خواهد كسى                                       تا زمن آتش زنَد اندر خَسى؟

مى‏‌خواهيم سخن پايانى خرقانى را بخوانيم، سخن سوخته‌‏اى كه آتش در همه سوختگان مى‏‌اندازد، سوخته‏‌اى كه مى‌‏تواند همه عاشقان و سالكان درراه‌مانده شعله‏‌ور سازد و آنان را مست و سرافشان وارد دريا كند ــ دريايى كه خود و يارانش از آن عبور كرده‌‏اند و با خطّ سرخى كه از خود بجاى گذاشته‌‏اند راه همه عاشقان و سوختگان و مستان را نشان داده‏‌اند. راستى آيا هيچ كاتبى توانسته است بر آب كتابت كند؟
پس ببينيد اين نگار به‌مكتب‌نرفته و خط ننوشته، چگونه مسأله‌‏آموز صد مدرّس مى‏شود و به همه كاتبان كتابت مى‏‌آموزد. و گفت: برهمه چيز كتابت بُوَد مگر برآب، و اگر گذر كنى بر دريا، با خون خويش بر آن كتابت كن، تا آن كز پى تو درآيد داند كه عاشقان و مستان و سوختگان رفته‏‌اند.\

فهرست منابع:

۱ ـ قرآن مجيد.
۲ ـ احوال و اقوال شيخ ‏ابوالحسن خرقانى به ضميمه منتخب نورالعلوم، به ‏اهتمام استاد مجتبى مينوى، انتشارات طهورى.
۳ ـ تذكرة‏الاولياء، شيخ فريدالدّين عطّار، به تصحيح دكتر محمّد استعلامى، انتشارات زوّار.
۴ ـ نفحات الانس، نورالدّين عبدالرّحمن جامى، مقدمه، تصحيح و تعليقات از دكتر محمود عابدى، انتشارات اطلاعات.
۵ ـ تمهيدات عين‌‏القضاة ‏همدانى، با مقدمه و تصحيح و تعليق عفيف عسيران، انتشارات منوچهرى.
۶ ـ اسرارالتوحيد فى مقامات الشيخ ابى‏سعيد، مقدمه، تصحيح و تعليقات دكتر محمّدرضا شفيعى كدكنى، انتشارات آگاه، دوجلدى.
۷ ـ مثنوى، مولانا جلال‏‌الدين بلخى، با مقدمه و تصحيح و تعليقات دكتر محمّد استعلامى، انتشارات زوّار.
۸ ـ شرح اصطلاحات تصوّف، دكتر سيّد صادق گوهرين، انتشارات زوّار.
۹ ـ فرهنگ معين.
۱۰ ـ مرصادالعباد، نجم‌الدّين رازى، به ‏كوشش دكتر محمّدامين رياحى، انتشارات علمى فرهنگى.
۱۱ ـ بستان‌السياحة، حاج ميرزا زين‌‏العابدين شيروانى مست‏عليشاه، سنايى.
۱۲ ـ ترانه‏‌هاى باباطاهر، تصحيح رجب‏‌زاده.
۱۳ ـ تاريخ تصوّف در اسلام، دكتر قاسم غنى، انتشارات زوّار.
۱۴ ـ مقدمه‏‌اى بر مبانى عرفان و تصوّف، دكتر سيد ضياءالدّين سجادى، انتشارات سمت.
۱۵ ـ حديقةالحقيقه، سنايى غزنوى.
۱۶ ـ ديوان شمس، مولانا جلال‏‌الدين بلخى.

منبع: عرفان ایران - مجموعه مقالات ۶-۵

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها