شیخ بهایی

sheykh bahaii

بهاءالدین محمد ابن حسین عاملى

بهاءالدین محمدبن ‏حسین‏ عاملى معروف به شیخ ‏بهایى (۱۰۳۰- ۹۵۳ ه ق)؛ از عالمان بزرگ شیعى در سده دهم و یازدهم هجرى که در عرصه‏‌هاى گوناگون علمى، سیاسى و هنرى شهرت قابل توجهی دارد.

ولادت و تحصیل

 بهاءالدین محمد بن‏ حسین بن عبدالصمد عاملى در سال ۹۵۳ (ه ق) در بعلبک در منطقه‌‏اى که امروزه با نام لبنان شناخته مى‏‌شود، چشم به جهان گشود. (۱) زادگاه او همواره یکى از مراکز مهم مذهب تشیع بوده و دانشمندان شیعى بسیارى از این ناحیه برخاسته‏‌اند. خاندان بهایى یکى از خانواده‌‏هاى معروف جبل‏‌عامل در این عصر بوده‏‌اند. (۲) علماى این منطقه در بنیاد نهادن تشیع در ایران و استوار کردن آن بویژه از قرن هفتم به بعد تلاش بسیار کرده‌‏اند.

 بهایى دوران کودکى و نوجوانى خود را در محل تولدش به سر آورد. وى در سال مهاجرت پدرش به ایران (۹۶۶ ه ق) سیزده سال داشت. در سال‏‌هاى اولیه مهاجرت، (به دلیل عدم آشنایى با زبان فارسى) در فراگیرى علم و دانش همچنان از محضر پدر خویش بهره مى‏‌جست، اما با انتقال خانواده او از اصفهان به قزوین (که به دعوت شاه طهماسب صفوى، و تعیین پدرش به منصب شیخ‌الاسلامى پایتخت صورت گرفت) دنیاى جدیدى از علم و سیاست در برابر شیخ بهایى گشوده شد، زیرا قزوین در آن روزگار مرکز علم و دانش، و نیز محل اقامت ‏شخصیت‏‌هاى بزرگ علمى و سیاسى در ایران بود. این سفر فرصتى بود براى شیخ بهایى براى دستیابى به رشد علمى و نیز آشنایى با فعالیت‌‏هاى سیاسى و اجتماعى که آینده او را رقم زد.

استادان

 شیخ بهایى رحمه الله در شهر قزوین از محضر اساتید بسیارى در علوم مختلف کسب فیض کرده و در فنون گوناگون تجربه اندوخت. وى به خاطر نبوغ ذاتى و استعداد کم‌‏نظیرى که در فراگیرى علوم داشت از اوان جوانى دست ‏به نگارش در موضوعات دینى زد.
نام برخى از اساتید شیخ بهایى از این قرار است:

 ۱. شیخ حسین بن عبدالصمد پدر شیخ بهایى که در علوم نقلى (فقه و اصول، تفسیر، حدیث و ادبیات عرب) استاد فرزند خود بوده است.
۲. عبدالله بن شهاب‏‌الدین حسین یزدى، معروف به ملاعبدالله یزدى، که علم منطق و کلام و معانى و بیان و ادبیات عرب را به او آموخته است.
۳. حکیم عمادالدین محمود، طبیب ویژه شاه طهماسب و مشهورترین پزشک ایران در عصر بهایى که استاد او در طب بوده است.
۴. مولانا افضل قاینى، استاد شیخ بهایى در ریاضیات، کلام و فلسفه بوده است. (۳)

شاگردان

 شیخ بهایى شاگردان زیادى را پرورش داده است. گروهى از دانشوران نامى قرن یازدهم نزد وى درس خوانده‌‏اند. یکى از محققان معاصر، ۳۳ تن از شاگردان او را نام برده است که در این‏جا به مشهورترین آن‏ها اشاره مى‌‏کنیم:

 ۱. ملامحمدمحسن بن‏ مرتضى بن محمود فیض کاشانى، متوفى ۱۰۹۱ ق.
۲. سیدمیرزا رفیع‌‏الدین محمدبن حیدر حسینى طباطبایى نائینى، متوفى ۱۰۹۹ ق.
۳. ملامحمدتقى بن مقصود على مجلسى، معروف به مجلسى اول، متوفى ۱۰۷۰ ق.
۴. صدرالدین محمد بن‏ ابراهیم شیرازى، معروف به ملاصدرا، حکیم مشهور قرن یازدهم، متوفى ۱۰۵۰ ق.
۵. ملامحمدباقر بن‏ محمد مؤمن خراسانى سبزوارى، معروف به محقق سبزوارى، شیخ‌‏الاسلام اصفهان، متوفى ۱۰۹۰ ق. (۴)

 درباره دیدگاه‌‏هاى علمى شیخ بهایى، مسلّم این است که از نظر فقهى مسلک اصولى داشته. تالیف زبدة‏الاصول در عصر گسترش اخبارى‏‌گرى مؤید این مطلب است. ایشان قطعاً مشرب تصوف (از نوع مثبت آن) داشته و طبعاً به عرفان و سلوک عرفانى متمایل بوده است.
آثار عرفانى او از قبیل مثنوى‌‏ها، و تعبیرات وى در کشکول و غیر آن و نیز زىّ درویشى و ساده‌زیستى‌‏اش دلیل بر این مدعا است. 

برخى از نویسندگان معاصر، شیخ بهایى را بزرگ‏ترین عارف اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم ایران به شمار آورده‏‌اند. تلاش بهایى در جمع میان طریقت (یعنى «تصوف و عرفان‏» که طبعاً وى به آن متمایل بود) و شریعت (یعنى «فقه و احکام عملى اسلام‏» که لازمه مقام شیخ‌‏الاسلامى او بوده است) از خدمات بزرگ او معرفى شده است. (۵)

آثار و تألیفات

 بهاءالدین عاملى در زمینه‌‏هاى مختلف علوم اسلامى آثار گرانقدر و ماندگارى را بر جاى نهاده است. وى در علومى که در آن زمان مرسوم بود، بویژه در اخبار و احادیث، تفسیر، اصول فقه و ریاضیات داراى تألیفات بسیار است. تألیفات شیخ بهایى بر اساس پژوهش یکى از محققان، بالغ بر ۹۵ کتاب و رساله است. (۶) برخى از نویسندگان، آثار او را ۱۲۰ عنوان ذکر کرده‌‏اند. (۷) نگاشته‏‌هاى شیخ از زمان تألیف مورد توجه دانشمندان بوده و بر کتاب‌‏هاى معروف او شرح یا حاشیه نوشته‌‏اند. بعضى از این کتاب‌‏ها مدت‌‏هاى طولانى در ایران جزء کتاب‏‌هاى درسى بوده است. (۸)

برخی از مهمترین آثار وی عبارتند از:

۱. جامع عباسى
شاخص‌‏ترین اثر فقهى شیخ بهایى، جامع عباسى است. تألیف جامع عباسى به زبان فارسى، ابتکارى نو در نگارش متون فقهى براى استفاده عامه مردم به حساب مى‌‏آید، تا آن‏جا که برخى از صاحب‌نظران از آن به عنوان اولین دوره فقه فارسى غیراستدلالى که به صورت رساله عملیه نوشته شده است‏ناد مى‏‌کنند. (۹) این اثر بنابر درخواست‏ شاه عباس اول و با هدف پاسخ‏گویى به سؤال‏‌ها و نیازهاى شرعى عموم مردم نگارش یافت. به گزارش تاریخ عالم آراى عباسى شیخ در پایان عمر (۱۰۲۵) مشغول تألیف آن بود و در سال ۱۰۳۲ (دو سال بعد از درگذشت‏ شیخ) نظام‏‌الدین ‏بن‏ حسین ساوجى یکى از شاگردان او، آن را به پایان برده است. (۱۰) این کتاب از یک مقدمه و بیست‏ باب (از طهارت تا دیات) تشکیل شده است.

۲. الزبدة فى الاصول
مهم‏ترین اثر اصولى شیخ بهایى کتاب زبدة الاصول است. تاریخ نگارش آن یعنى سال ۱۰۱۸ ق و به قولى در سال ۱۰۰۵ ق، حکایت از اهمیت آن دارد، زیرا اوایل قرن یازدهم، عصر سیطره اخباریان در حوزه فقه و اصول شیعى بوده است. (۱۱)

۳. اربعین
تألیف اربعین از سوى محدثان و عالمان شیعى بر اساس حدیث معروفى است که از پیامبر صلى الله علیه و آله نقل شده است. (۱۲) شیخ بهایى نیز به پیروى از این سنت معمول، به تألیف اربعین حدیث پرداخت، با این امتیاز که شرح کافى و جامع درباره احادیث ‏یاد شده دارد و در مجموع، از بهترین و معروف‏‌ترین اربعین‏‌ها مى‌‏باشد. این اثر بعد از مثنوى سوانح حجاز، تنها اثرى است که شیخ در آن به مباحث‏ سیاسى پرداخته است. مؤلف در شرح حدیث پانزدهم (که درباره حرمت اعانت ظالمان و گرایش قلبى به آن‏ها وارد شده است) به تفصیل دیدگاه‏‌هاى خود را مطرح کرده است. شیخ درباره این موضوع به طور صریح و شفاف سخن گفته است، از این رو مى‌‏توان دیدگاه و عقیده باطنى او در مورد رفتار با حاکم جور، و نیز علل و عوامل همکارى علما با شاهان صفوى را به دست آورد. هم‏چنین وى در این اثر به بحث از امر به معروف و نهى از منکر، شرایط و مراحل آن پرداخته است.

۴. مثنوى سوانح الحجاز
مثنوى سوانح الحجاز یا مثنوى سوانح سفر حجاز که به مثنوى «نان و حلوا» معروف است از آثار بسیار مشهور شیخ بهایى است. شیخ این مثنوى را در راه مکه در بهترین حالات عرفانى خود، در زمانى که فارغ از تعلقات و شئون ظاهرى و مادى بوده سروده است.
مثنوى نان و حلوا آمیخته‌‏اى از مواعظ، طنز، حکایت، تمثیل و لطایف عرفانى و معارف برین بشرى است. روانى و دلنشینى این اشعار از جمله ویژگى‌‏هاى آن است.
تحلیلى که شیخ بهایى از مثنوى نان و حلوا ارائه مى‏‌دهد، ترسیم و تبیین ریاکارى، تلبیس و غرور به مال و منال و عنوان و منصب دنیایى است.

۵. کشکول
این کتاب تجلى نبوغ ادبى بهاءالدین عاملى است. در این اثر به صورت پراکنده اشاراتى به مباحث‏ سیاسى شده است، از قبیل ضرورت حکومت، جایگاه حاکم در جامعه، و نیز برخى از ویژگى‏‌هاى مثبت پادشاهان.
از دیگر آثار معروف شیخ بهایى مى‏‌توان به کتب زیر اشاره کرد:
المخلاة؛ خلاصة الحساب؛ فوائد الصمدیه؛ حدائق الصالحین؛ العروة الوثقى؛ اسرار البلاغة؛ مفتاح الفلاح؛ الحبل المتین فى احکام الدین؛ رساله «تحریم ذبائح اهل کتاب‏»؛ عین الحیات. (۱۳)

وفات

 شیخ بهایى پس از هفتاد و هشت‏ سال تلاش علمى و عملى، در سال «۱۰۳۰ ه ق‏» در اصفهان درگذشت و طبق وصیت وى در روضه رضوى به خاک سپرده شد. (۱۴) به نقل دیگر سال وفات شیخ در سال «۱۰۳۱ ه ق‏» بوده است. لیکن تاریخ اول مورد تصریح و تأیید مؤلف عالم آراى عباسى، شاگرد او مولى محمدتقى مجلسى، صاحب وقایع السنین (۱۵) و استاد نفیسى مى‌‏باشد. (۱۶)

پى‏‌نوشت‏ها:
۱) الهجرة العاملیة، ص ۱۵۳.
۲) احوال و اشعار شیخ بهایى، صص ۱۰- ۹.
۳) الهجرة العاملیة، ص ۱۵۳؛ کلیات شیخ بهایى، مقدمه کتاب.
۴) احوال و اشعار فارسى شیخ بهایى، صص ۹۰- ۸۶.
۵) احوال و اشعار فارسى شیخ بهایى، ص ۵۰.
۶) احوال و اشعار فارسى شیخ بهایى، ص ۱۷۱.
۷) اربعین شیخ بهایى، ص ۴۴.
۸) احوال و اشعار فارسى شیخ بهایى، صص ۹۲- ۹۱.
۹) سیمایى از شیخ بهایى در آیینه آثار، ص ۵۳.
۱۰) همان، صص ۶۳- ۶۲.
۱۱) سیمایى از شیخ بهایى در آیینه آثار، صص ۸۷- ۸۶.
۱۲) متن حدیث چنین است: «من حفظ على امتى اربعین حدیثا مما یحتاجون الیه فى امر دینهم بعثه الله عزوجل یوم القیامة فقیها عالما»، اربعین، ص ۳۳.
۱۳) سیمایى از شیخ بهایى در آیینه آثار، محمد قصرى، انتشارات قدس رضوى، ۱۳۷۴ ش؛ احوال و اشعار فارسى شیخ بهایى، سعید نفیسى؛ مقدمه «کلیات شیخ بهایى‏» غلام‏حسین جواهرى، انتشارات کتابفروشى محمودى؛ مقدمه «العروة الوثقى‏»، اکبر ایرانى قمى، انتشارات دارالقرآن الکریم؛ ۱۴۱۲ ق.
۱۴) روضات‏ الجنات، ج ۷، ص ۵۹.
۱۵) وقایع السنین، ص ۵۰۴.
۱۶) احوال و اشعار شیخ بهایى، صص ۸۲- ۸۱.

منبع: باشگاه اندیشه

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان میهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد

حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده (مجذوبعلیشاه)

دیداری و شنیداری

حقوق / سلامت و جامعه

درس نامه

تماس با ما / پیوند ها